لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکارییەکی گرنگ لە پەیوەندیی نێوان دەوڵەتی تورکیا و جوڵانەوەی کوردی پەیوەست بە PKK ڕوویداوە. دوای چەندین دەیە شەڕ، توندوتیژی، کوشتن، زیندان، ئاوارەبوون و ملمەلانێکی سیاسی و سەربازی، ئێستا باس لە کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداری، هەڵوەشاندنەوەی PKK و گواستنەوە بۆ قۆناغێکی سیاسی دەکرێت.
بەڵام هەر لێرەوە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەبێت: ئایا بەڕاستی دەتوانین ئەم ڕووداوانە بە «پرۆسەی ئاشتی» ناوببەین؟ یان ئەوەی تا ئێستا بە شێوەیەکی ڕوون دەبینرێت، زیاتر پرۆسەیەکی چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی PKK ـە کە دەوڵەتی تورکیا یاسا و مەرجەکانی قۆناغی دواتر دیاری دەکات؟
بۆ تێگەیشتنی باشتر لەم جیاوازییە، بەراوردکردنی ئەم پرۆسەیە لەگەڵ ڕێککەوتنی ئاشتیی نێوان حکومەتی کۆلۆمبیا و FARC زۆر گرنگە. چونکە هەردوو کەیسەکە پەیوەندییان بە ڕێکخراوێکی چەکداریی درێژخایەن، دەوڵەتێکی ناوەندی و هەوڵی گواستنەوە لە شەڕ بۆ سیاسەت هەیە. بەڵام شێوازی ئەم گواستنەوەیە لە کۆلۆمبیا و تورکیا زۆر جیاوازە.
لە کۆلۆمبیا، FARC پێش چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی ساختاری سەربازیی خۆی، وەک لایەنێکی ڕاستەوخۆی گفتوگۆ ناسرا. لە ساڵی 2012ەوە نوێنەرانی حکومەت و FARC لەسەر مێزی گفتوگۆ دانیشتن. ئەو گفتوگۆیانە چەند ساڵیان خایاند و تەنها لەسەر ئەوە نەبوون کە FARC چەک دابنێت. بەڵکو هەردوو لایەن لەسەر ئەو هۆکارانەش قسەیان کرد کە بۆ ماوەی چەندین دەیە شەڕیان بەردەوام کردبوو.
پرسی زەوی و نادادپەروەریی کشتوکاڵی، هەژاری، جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان، بەشداریی سیاسی، پاراستنی ئەندامانی پێشووی FARC دوای گواستنەوە بۆ سیاسەت، مافی قوربانییان، تاوانەکانی لایەنە جیاوازەکان، دادپەروەریی گواستنەوەیی و چۆنیەتی گەڕاندنەوەی چەکدارەکان بۆ ژیانی مەدەنی هەموویان بوون بە بەشێک لە گفتوگۆکان.
واتە لە کۆلۆمبیا پرۆسەکە بە شێوەیەکی سادە ئەمە نەبوو: «چەکت دابنێ، پاشان دەبینین چی دەکەین.»
بە پێچەوانەوە، بنەمای پرۆسەکە ئەوە بوو کە پێش چەکدانان، چوارچێوەی سیاسی و یاساییی قۆناغی دوای شەڕ بە شێوەیەکی هاوبەش دیاری بکرێت. پاشان، لە چوارچێوەی ئەو ڕێککەوتنەدا، FARC چەکی دانا و بۆ سیاسەتی یاسایی گوازرایەوە.
لەو پرۆسەیەدا لایەنی سێیەمیش هەبوو. وڵاتانی وەک کوبا و نەرویج ڕۆڵی گرنگیان لە دروستکردنی متمانە و گەرەنتیی گفتوگۆکان هەبوو. نەتەوە یەکگرتووەکانیش دواتر لە چاودێریکردنی چەکدانان و جێبەجێکردنی بەشێک لە ڕێککەوتنەکەدا بەشدار بوون. واتە نە حکومەت بە تەنها دادوەر بوو و نە FARC بە تەنها بڕیاریدەر.
ئەمە تایبەتمەندییەکی سەرەکیی «پرۆسەی ئاشتی»یە: هەردوو لایەن نەک تەنها لەسەر کۆتاییهێنان بە شەڕ، بەڵکو لەسەر شێوازی ژیانی سیاسیی دوای شەڕیش ڕێکدەکەون.
لە تورکیا، وێنەکە جیاوازترە.
لێرەدا، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، وەک ڕێبەر و دامەزرێنەری PKK، لە زیندانەوە بانگەواز بۆ کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداری و هەڵوەشاندنەوەی PKK دەکات. PKK بە شێوەیەکی فەرمی دەڵێت خەباتی چەکداری کۆتایی پێدەهێنێت و ڕێکخراوەکە هەڵدەوەشێنێتەوە. هەنگاوەکانی چەکدانان و گەڕانەوەی هێزەکانیش دەست پێدەکەن.
بەڵام تا ئەمڕۆ هیچ ڕێککەوتننامەیەکی گشتی و دوولایەنە نییە کە بتوانرێت لەگەڵ ڕێککەوتنی کۆلۆمبیا بەراورد بکرێت.
واتە هیچ بەڵگەنامەیەکی ڕوون لەبەردەست نییە کە تێیدا دەوڵەتی تورکیا و PKK بە هاوبەشی لەسەر مافی سیاسی و کەلتووریی کورد، ئازادیی زمان، بەشداریی سیاسی، دەسەڵاتی خۆجێیی، یاسای دژە تیرۆر، دۆخی زیندانییە سیاسییەکان، گەڕانەوەی چەکدارەکان بۆ کۆمەڵگا یان داهاتووی عەبدوڵڵا ئۆجەلان ڕێککەوتبن.
هەروەها لایەنێکی سێیەمی سەربەخۆ وەک نەتەوە یەکگرتووەکان یان وڵاتێکی گەرەنتیکەر نییە کە چاودێریی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان بکات.
ئەمە جیاوازییەکی زۆر گرنگە.
لە پرۆسەی کۆلۆمبیا، چەکدانان بەرهەمی ڕێککەوتنی سیاسی بوو.
لە تورکیا، تا ئێستا وێنەکە زیاتر ئەوەیە کە : چەکدانان و هەڵوەشاندنەوە پێش ڕێککەوتنی سیاسیی گشتی ڕوودەدەن.
ئەمە مەترسییەکی ڕاستەقینە دروست دەکات، چونکە کاتێک لایەنێک چەکی خۆی دادەنێت و ساختاری سەربازیی خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە، بەشێکی زۆری هێزی گفتوگۆکردنی خۆی لەدەست دەدات. دواتر، ئەگەر هیچ گەرەنتیی یاسایی و سیاسیی پێشوەختە نەبێت، ئەو لایەنە ناچار دەبێت چاوەڕوان بێت کە دەوڵەت چی پێشکەش دەکات.
لەبەر ئەوە، پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە کە «ئایا PKK چەک دادەنێت؟»
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: تورکیا لە بەرامبەر ئەم چەکدانانەدا چی دەگۆڕێت؟
ئەگەر وەڵامەکە تەنها ئەوە بێت کە ئەندامانی پێشووی PKK ڕێگای گەڕانەوەیان بۆ کۆمەڵگا پێبدرێت، ئەوا باس لە پرۆسەیەکی «DDR» دەکەین؛ واتە چەکدانان، هەڵوەشاندنەوەی ساختاری چەکداری و گەڕاندنەوەی ئەندامان بۆ ژیانی مەدەنی.
ئەمە بەخۆی شتێکی گرنگە، بەڵام هاوتای ئاشتیی سیاسی نییە.
چونکە پرسی کورد لە تورکیا تەنها بە PKK و چەکەوە سنووردار نییە.
ئەو پرسە مێژوویەکی زۆر درێژتری هەیە و پەیوەندی بە ناسنامە، زمان، کەلتوور، مافی سیاسی، ناوەندگەرایی دەوڵەت، بەڕێوەبردنی شارەوانییەکان، ئازادیی ڕاگەیاندن، یاساکانی تیرۆر و مافی چاڵاکانی سیاسیی کورد هەیە.
ئەگەر PKK سبەی خۆی بە تەواوی هەڵبوەشێنێتەوە، ئەم پرسانە بەخۆیان ون نابن.
هەر بۆیەش جیاوازییەکی گرنگ هەیە لەنێوان : کۆتاییهێنان بە ملمەلانێکی چەکداری و چارەسەرکردنی ملمەلانێکی سیاسی
دەکرێت یەکەمەکە سەرکەوتوو بێت، بەڵام دووەمەکە هێشتا چارەسەر نەکرابێت.
لەو ڕووەوە، بەکارهێنانی وشەی «پرۆسەی ئاشتی» بۆ ئەوەی لە تورکیا ڕوودەدات هەندێک کێشەی هەیە.
ئەگەر مەبەستمان لە «پرۆسەی ئاشتی» تەنها هەر هەوڵێک بێت بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ، ئەوا بەڵێ، دەتوانین ئەم ناوە بەکاربهێنین.
بەڵام ئەگەر مەبەست لە پرۆسەی ئاشتی بریتی بێت لە گفتوگۆی دوولایەنە، داننان بە هۆکارەکانی ملمەلانێ، ڕێککەوتنی سیاسی، گەرەنتیی یاسایی، چاودێریی سەربەخۆ و گۆڕانکاریی دامەزراوەیی، ئەوا ئەوەی تا ئێستا لە تورکیا هەیە هێشتا ناتوانرێت بە تەواوی لەو پۆلەدا دابنرێت.
وردتر ئەوەیە بڵێین:
ئەمە پرۆسەیەکی چەکدانان و گواستنەوەی سیاسییە کە دەتوانێت ببێتە پرۆسەی ئاشتی، بەڵام هێشتا هیچ گەرەنتییەک نییە کە حەتمەن بگات بەو ئاستە.
لە هەمان کاتدا، هەڵەیە ئەگەر بڵێین ئەم پرۆسەیە تەنها «تسلیمبوونی PKK» ـە و هیچ شتێکی تر نییە.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان و PKK بەشێک لە ئاڕاستەی سیاسیی پرۆسەکەیان دیاری کردووە. خۆی بانگەوازی کۆتاییهێنان بە چەک و گواستنەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتیک کردووە. دەوڵەتی تورکیاش ناچارە چوارچێوەی یاسایی دروست بکات بۆ ئەوەی هەزاران ئەندامی پێشووی PKK بتوانن بگەڕێنەوە و لە ژیانی مەدەنی بەشدار بن.
بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە هاوسەنگیی هێز لەنێوان دوو لایەنەکە زۆر نایەکسانە.
تورکیا دەوڵەتە.
پارلەمانی هەیە.
سوپا و پۆلیسی هەیە.
دادگا و دامەزراوەکانی یاسایی لە ژێر سیستمی خۆیدان.
ئۆجەلان لە زیندانە.
PKK خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە و چەک دادەنێت.
لەبەر ئەوە، دوای چەکدانان، دەوڵەتی تورکیا لە بارودۆخێکی زۆر بەهێزتردا دەبێت.
ئەگەر هیچ گەرەنتییەکی دەرەکی، هیچ ڕێککەوتننامەیەکی یاسایی و هیچ میکانیزمێکی هاوبەش بۆ چاودێریکردنی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان نەبێت، ئەوا ڕاستەوخۆ ئەو مەترسییە دروست دەبێت کە دەوڵەت بتوانێت دوای چەکدانان بڵێت: «ئێستا کێشەکە کۆتایی پێهات، پێویست بە گۆڕانکاریی زیاتر ناکات.»
هەر لێرەدایە وانەی کۆلۆمبیا گرنگ دەبێت.
لە کۆلۆمبیا، پرسی سەرەکی تەنها ئەوە نەبوو کە چۆن چەک لە دەستی FARC وەربگیرێت.
پرسی سەرەکی ئەوە بوو کە چۆن بارودۆخێک دروست بکرێت کە هۆکارەکانی گەڕانەوە بۆ شەڕ کەم بکرێنەوە.
ئاشتیی درێژخایەن بە تەنها بە کۆکردنەوەی چەک دروست نابێت.
ئەگەر هەمان نادادپەروەری، هەمان قەدەغەی سیاسی، هەمان هەستی بێبەشی و هەمان کێشەی ناسنامەیی بەردەوام بن، توندوتیژی دەتوانێت لە شێوەیەکی تر بگەڕێتەوە.
ئەمە هەمان پرسیارە کە تورکیا دەبێت وەڵامی بداتەوە.
ئایا ئامانج تەنها ونکردنی PKK وەک ڕێکخراوێکی چەکدارییە؟
یان ئامانج دروستکردنی چوارچێوەیەکی نوێی سیاسییە کە لەوێدا ملیۆنان کورد بتوانن بە ناسنامە و زمان و داواکارییە سیاسییەکانی خۆیان لە ناو سیستمی دیموکراتیکدا بەبێ ترس لە زیندان و تۆمەتی تیرۆر بەشداری بکەن؟
جیاوازیی نێوان ئەم دوو ئامانجە، جیاوازیی نێوان «سەرکەوتنی ئەمنی» و «ئاشتیی سیاسی» ـە.
ئەگەر تەنها PKK هەڵبوەشێتەوە، تورکیا دەتوانێت بڵێت سەرکەوتنی ئەمنی بەدەستهێناوە.
بەڵام ئەگەر لەگەڵ کۆتاییهێنان بە PKK، گۆڕانکاریی یاسایی و سیاسییش ڕووبدات، دەرگا بۆ زمانی کوردی و مافی کەلتووری زیاتر بکرێتەوە، یاساکانی دژە تیرۆر بە شێوەیەک ڕێکبخرێن کە چاڵاکیی سیاسیی ناتوندوتیژ تاوانبار نەکرێت، هەڵبژێردراوانی کورد بتوانن بە ئاسایی کار بکەن و پرسی زیندانییە سیاسییەکان و ئۆجەلانیش لە چوارچێوەیەکی یاسایی چارەسەر بکرێت، ئەوا دەتوانین بە قووڵی باس لە پرۆسەی ئاشتی بکەین.
لەبەر ئەوە، لە ئێستادا باشترین ناونیشان بۆ ئەوەی لە تورکیا ڕوودەدات شاید ئەمە بێت:
«قۆناغێکی گواستنەوە لە شەڕ بۆ سیاسەت، کە چەکدانان لە ناوەڕاستیدایە، بەڵام ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی ئاشتی هێشتا دەبێت بە کردار بسەلمێندرێت.»
هەڵسەنگاندنی ئەم پرۆسەیەش نابێت تەنها بەوە بکرێت کە چەند چەک کۆکراوەتەوە یان چەند ئەندامی PKK گەڕاوەتەوە.
پێوەری ڕاستەقینە ئەوەیە کە دوای چەکدانان چی دەگۆڕێت؟
ئایا یاسا دەگۆڕێت؟
ئایا کورد دەتوانێت بە زمانی خۆی بە ئازادی کار و خوێندن و ڕاگەیاندن بکات؟
ئایا سیاسەتمەدارێکی کورد دەتوانێت بەبێ ترس لە تۆمەتی «پەیوەندی بە تیرۆر» هەڵوێستی سیاسیی خۆی دەرببڕێت؟
ئایا شارەوانییە هەڵبژێردراوەکان دەتوانن بەبێ دەستێوەردانی سیاسی بەردەوام بن؟
ئایا مافی قوربانییەکانی هەردوو لا دانپێدانانی پێدەکرێت؟
ئایا لەسەر هۆکارەکانی بنەڕەتیی ئەم ملمەلانێیە گفتوگۆ دەکرێت، یان تەنها لەسەر ئەنجامە سەربازییەکانی؟
ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارانە بە «بەڵێ» بگۆڕێت، ئەوا مێژوو ڕەنگە ئەم قۆناغە وەک دەستپێکی پرۆسەیەکی ڕاستەقینەی ئاشتی بنووسێتەوە.
بەڵام ئەگەر دوای چەکدانان، هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پەیوەندیی دەوڵەت و کورددا ڕوونەدات، ئەوا دەبێت بە ڕوونی بڵێین کە ئەوە پرۆسەی ئاشتی نەبوو.
ئەوە تەنها کۆتاییهێنان بە شەڕی PKK بوو.
و ئەم دوو شتە یەک شت نین.
**چەکدانان دەتوانێت شەڕ کۆتایی پێ بهێنێت، بەڵام تەنها دادپەروەری، ماف، دیموکراسی و داننان بە یەکتر دەتوانن ئاشتی دروست بکەن.
لە کۆتاییدا، قەبارەی مێژوویی ئەم پرۆسەیە نە بەو ڕۆژە دیاری دەکرێت کە PKK دوا چەکی خۆی دادەنێت، بەڵکو بەوە دیاری دەکرێت کە تورکیا لە ڕۆژی دوای چەکداناندا چی دەکات.
ئەو ڕۆژەیە کە تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ئاشتی دەست پێدەکات.
