لە ماوەی ڕابردوودا، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان باس لە ژمارەیەک کوشتن و هێرش دەکرێت کە ئامانجیان ئەو کەسانەن کە بە هاوکاری لەگەڵ ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران تۆمەتبار دەکرێن. لە کۆمەڵگای کوردیدا، زۆرجار وشەی «جاش» بۆ ئەو کەسانە بەکاردێت کە لەگەڵ دەسەڵاتێک هاوکاری دەکەن کە بەشێک لە کورد خۆیان بە دژ و سەرکوتکەری خەڵکی کورد دەزانن.
گرووپی جیاواز هەندێک جار بەرپرسیارێتی ئەم جۆرە کردەوانە وەردەگرن، هەندێک جاریش ناسنامەی ئەنجامدەران دیار نییە. بەڵام کێشەی سەرەکی تەنها ئەوە نییە کە کێ پشت ئەم کوشتنانەوەیە. پرسیارێکی زۆر گەورەترمان لەبەردەمدایە: **کێ مافی ئەوەی هەیە کە بڕیار بدات کەسێک «خائین» یان «جاش»ە، تاوانبارە و سزاى مردنی بەسەردا بسەپێنێت؟**
ئەم پرسیارە پێویستی بە گفتوگۆیەکی نیشتمانی و سیاسیی زۆر جدی هەیە.
کاتێک تۆمەت جێگای دادگا دەگرێتەوە
هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە هاوکاری لەگەڵ دامودەزگا سەرکوتکەرەکان دەتوانێت زیانی قووڵ بە تاک و کۆمەڵگا بگەیەنێت. ئەگەر کەسێک زانیاریی خەڵک بدات بە دەزگا ئەمنییەکان و ئەو زانیارییە ببێتە هۆی دەستگیرکردن، ئەشکەنجە، زیندان یان کوشتنی کەسانی تر، ئەوا پرسی بەرپرسیاریەتی ئەو کەسە نابێت پشتگوێ بخرێت.
بەڵام بەرپرسیاریەتی شتێکە و کوشتنی کەسێک بەبێ دادگایی و بەڵگە و مافی بەرگری شتێکی دیکەیە.
ئەگەر هەر گرووپێک بتوانێت بە تەنها بڕیار بدات کێ جاشە و کێ سزاى مردنی شایەنیە، ئەوا بەردەوامی ئەم ڕێگایە دەتوانێت کۆمەڵگا بخاتە ناو بازنەیەکی مەترسیدارەوە.
لەو بارودۆخەدا، تۆمەت دەتوانێت ببێتە چەک.
ناکۆکی کەسی، ملمڵانێی سیاسی، دوژمنایەتی خێزانی، ناکۆکی دارایی یان تۆڵەسەندنەوە دەتوانرێت لەژێر ناوی «جاشایەتی»دا بشاردرێتەوە. ئەگەر هیچ دامەزراوەیەکی باوەڕپێکراو نەبێت کە بەڵگەکان هەڵبسەنگێنێت، هیچ کەسێک ناتوانێت دڵنیا بێت کە هەموو ئەو کەسانەی دەکوژرێن بەڕاستی تاوانێکیان کردووە کە ئەو سزایەیان شایەنی بێت.
لەوێوە دادپەروەری کۆتایی دێت و تۆڵەسەندنەوە دەست پێدەکات.
پارتە کوردییەکان نابێت بێدەنگ بن
لە بارودۆخێکی ئاوادا، بەرپرسیاریەتی پارت و ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان زۆر گەورەیە.
پێویستە هەموو لایەنە سیاسییە کوردییەکان، سەرەڕای ناکۆکی و جیاوازییە سیاسییەکانیان، بتوانن لەسەر چەند بنەمای سەرەتایی هاوڕا بن.
یەکەم، هیچ تاک یان گرووپێک نابێت خۆی بکات بە دادوەر و جێبەجێکەری سزای مردن لە هەمان کاتدا.
دووەم، دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان جۆرە جیاوازەکانی هاوکاری لەگەڵ دەسەڵات. کەسێک کە بە ئەنقەست زانیاریی خەڵکی داوەتە دامودەزگا ئەمنییەکان و بەهۆی ئەو زانیارییەوە کەسانی تر زیندانی، ئەشکەنجە یان کوژراون، ناتوانرێت بە هەمان شێوە مامەڵەی لەگەڵ بکرێت کە کەسێک بەهۆی هەژاری، ترس، هەڕەشە یان زۆرەملێ لەگەڵ بەشێک لە سیستەمەکە هاوکاری کردبێت.
سێیەم، قوربانییان و بنەماڵەکانیان مافی ئەوەیان هەیە بزانن چی ڕوویداوە، کێ بەرپرسیار بووە و بۆچی. لێبوردن نابێت بە مانای سڕینەوەی یادەوەریی قوربانییان بێت.
چوارەم، سزا دەبێت لەسەر بنەمای بەڵگە، ڕادەی بەرپرسیاریەتی و پرەنسیپی یاسایی بێت، نەک لەسەر بنەمای هەست و تۆڵەسەندنەوە.
سێ ئەزموونی جیاواز: ئیتالیا، باشووری کوردستان و نەرویژ
مێژوو نموونەی جیاوازمان پێدەدات کە کۆمەڵگا دوای ڕووخانی دەسەڵاتی سەرکوتکەر یان کۆتایی هاتنی شەڕ، چۆن مامەڵەیان لەگەڵ هاوکارانی دەسەڵاتی پێشوو کردووە.
ئیتالیا؛ کاتێک تۆڵەسەندنەوە پێش دادپەروەری دەکەوێت
لە ئیتالیا، لە کۆتایی شەڕی دووەمی جیهانیدا و لە ماوەی ڕووخانی فاشیزم، ژمارەیەک کەس بە تۆمەتی هاوکاری لەگەڵ فاشیستەکان و هێزەکانی ئەڵمانیای نازی کوژران. بەشێک لەو کوشتنانە لە دەرەوەی پرۆسەی دادگایی ڕوویدان.
ئەوە نیشاندەری ئەوەیە کە کاتێک دەوڵەت و دامەزراوە یاساییەکان لاوازن و هەست و تۆڵەسەندنەوە زاڵە، سنووری نێوان سزاى تاوانبار و کوشتنی بێتاوان زۆر بە ئاسانی ون دەبێت.
زخمە مێژووییەکانی ئەو قۆناغە لە بەشێک لە کۆمەڵگای ئیتالیا بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوون.
ئەم ئەزموونە دەبێت ئاگادارکەرەوە بێت: ئەگەر دادپەروەری جێگای خۆی بدات بە تۆڵەسەندنەوە، ئەنجامەکە تەنها کوژراوی زیاتر نییە؛ بەڵکوو کۆمەڵگایەکە کە بۆ نەوەکان ناکۆکی و زخم لەگەڵ خۆی هەڵدەگرێت.
ئەزموونی باشووری کوردستان جیاواز بوو.
دوای گۆڕانکارییە سیاسییەکان، زۆرێک لەو کەسانەی پێشتر بە «جاش» ناسراو بوون، لێیان خۆشبوو و بەشێکیان دووبارە لە سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی نوێدا جێگیر کرانەوە.
ئەم سیاسەتە لە لایەکەوە توانای ئەوەی هەبوو کە ڕێگە لە شەڕێکی ناوخۆیی و تۆڵەسەندنەوەی بەردەوام بگرێت. بەڵام لە لایەکی دیکەوە پرسیارێکی قورس بەجێما: قوربانییان چی؟
ئەو کەسانەی کە بەهۆی زانیاری و هاوکاریی هەندێک لەو تاکانەوە دەستگیر، زیندانی، ئەشکەنجە یان کوژراون، چۆن دەتوانن هەست بە دادپەروەری بکەن ئەگەر هیچ پرۆسەیەک بۆ دۆزینەوەی ڕاستی و دیاریکردنی بەرپرسیاریەتی نەبێت؟
ئاشتی کۆمەڵایەتی بەبێ ڕاستی دەتوانێت تەنها بێدەنگی بێت، نەک چارەسەری زخم.
نەرویژ؛ هەوڵ بۆ گواستنەوەی تۆڵەسەندنەوە بۆ ناو یاسا
ئەزموونی نەرویژ دوای کۆتایی هاتنی داگیرکاریی ئەڵمانیای نازی نموونەیەکی دیکەیە.
لەوێش ژمارەیەکی زۆر کەس بە هاوکاری لەگەڵ هێزە داگیرکەرەکان تۆمەتبار بوون. بەڵام بنەمای سەرەکی ئەوە بوو کە پرسی بەرپرسیاریەتی لە چوارچێوەی دەوڵەت و سیستەمی یاسایی چارەسەر بکرێت، نەک ئەوەی هەر تاک و گرووپێک بۆ خۆی دادگا و سزا دیاری بکات.
ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەموو بڕیارەکانی ئەو سەردەمە بێ کێشە بوون یان ئەزموونی نەرویژ دەتوانرێت بە تەواوی بگوازرێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
بەڵام پرەنسیپێکی گرنگ لێی فێردەبین: کۆمەڵگا دەبێت پێش ئەوەی تۆڵەسەندنەوە ببێتە یاسا، خۆی لەسەر چوارچێوەیەکی هاوبەشی دادپەروەری ڕێکبخات.
نە لێبوردنی بێمەرج، نە کوشتنی بێ دادگا
کوردستان پێویستی بە هەڵبژاردن لەنێوان دوو کۆتایی مەترسیدار نییە: لە یەک لاوە کوشتنی بێ دادگا و لە لایەکی دیکەوە لێبوردنی گشتی بەبێ هیچ بەرپرسیاریەتییەک.
ڕێگای سێیەم هەیە.
ئەو ڕێگایە بریتییە لە دادپەروەریی گواستنەوەیی، دۆزینەوەی ڕاستی، بەڵگەکردنی تاوانەکان، گوێگرتن لە قوربانییان، دیاریکردنی بەرپرسیاریەتیی تاکەکان و لە هەمان کاتدا دروستکردنی ڕێگا بۆ گەڕانەوەی ئەو کەسانەی کە دەستیان بە تاوانی قورس نەگەیشتووە بۆ ناو کۆمەڵگا.
هەموو «جاش»ێک یەکسان نییە.
دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان ئەو کەسەی بە ئەنقەست بووەتە هۆی کوشتن و ئەشکەنجەی خەڵک و ئەو کەسەی بەهۆی ترس، هەژاری، هەڕەشە یان زۆرەملێ هەڵەی کردووە.
دادپەروەری ئەوەیە بتوانرێت ئەم جیاوازییانە ببینرێن.
پێویستمان بە پەیمانێکی نیشتمانی هەیە
پێش ئەوەی بارودۆخی سیاسی لە ئێران بگۆڕێت، پێویستە پارت و ڕێکخراوە کوردییەکان ئەم بابەتە بخەنە بەردەم گفتوگۆ.
چاوەڕوانکردن تا دوای ڕووخانی ڕژێم یان دروستبوونی بۆشایی دەسەڵات دەتوانێت زۆر درەنگ بێت.
ئەگەر هیچ ڕێککەوتنێکی پێشوەخت لەسەر مامەڵەکردن لەگەڵ تاوان، هاوکاری و خیانەت نەبێت، ئەوا لە ڕۆژی قەیراندا هەست و چەک بڕیار دەدەن.
پێویستە لایەنە کوردییەکان پەیمانێکی هاوبەش دابنێن کە بە ڕوونی بڵێت:
هیچ کەسێک بە تەنها مافی کوشتنی کەسێکی تر بە تۆمەتی «جاشایەتی» نییە.
هەر تۆمەتێک پێویستی بە بەڵگە هەیە.
تاوانی قورس نابێت لەژێر ناوی ئاشتی و لێبوردندا بشاردرێتەوە.
قوربانییان مافی ڕاستی، دادپەروەری و قەرەبووکردنەوەیان هەیە.
ئەو کەسانەش کە دەستیان بە تاوانی قورس نەگەیشتووە، دەبێت شانسی گەڕانەوە و یەکگرتنەوە لەگەڵ کۆمەڵگایان هەبێت.
کۆتایی
کێشەی «جاش» تەنها کێشەی ئەوڕۆ نییە. ئەمە پرسیارێکە سەبارەت بەو کۆمەڵگایەی کە دەمانەوێت سبەی دروستی بکەین.
ئەگەر ئامانجی خەباتی کورد ڕزگاری لە زوڵم و بێدادپەروەری بێت، ناتوانرێت بێدادپەروەرییەکی نوێ بە ناوی خەباتەوە دروست بکرێت.
ئەو کەسانەی تاوانیان کردووە دەبێت بەرپرسیار بکرێن. قوربانییان نابێت لەبیر بکرێن. بەڵام هەمان کات، هیچ کەسێک نابێت تەنها بە تۆمەت، بەبێ بەڵگە و بەبێ مافی بەرگری، ژیانی لێ بسەندرێتەوە.
چونکە دادپەروەری بەوە پێوانە ناکرێت کە چەند دوژمن سزا دەدەین؛ بەڵکوو بەوە پێوانە دەکرێت کە تەنانەت لەگەڵ ئەو کەسانەی بە تاوانباریان دەزانین، تا چەند دەتوانین پابەندی یاسا، بەڵگە و مافی مرۆڤ بمێنینەوە.
ئەگەر کوردستانێکی دادپەروەرانەمان دەوێت، ئەو دادپەروەرییە دەبێت لە ئێستاوە دەست پێبکات.
.jpg)