لە کۆمەڵگا دیموکراتیکەکاندا، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیەوە هەیە
؛ وەک کار، ئابووری، دادپەروەری، تەندروستی، خوێندن، خزمەتگوزاری، پاراستنی سامانی گشتی و یەكسانی لە بەرامبەر یاسا
.
مێژوو بە ڕوونی ئەم ڕاستییە دەردەخات. ئیبن خەلدون دەڵێت: «دەوڵەت کاتێک لاواز دەبێت کە بەرژەوەندی تایبەت جێگەی بەرژەوەندیی گشتی بگرێتەوە.» واتە ئەو کاتەی دەستەبژێری سیاسی خۆی بە سەرچاوەی دەوڵەت بزانێت، نەک بە خزمەتکاری کۆمەڵگا، دەوڵەت هێواش هێواش لە ناوەوە دەست بە لاوازبوون دەکات.
لە مێژووی کوردیشدا ئەم بابەتە نموونەی زۆری هەیە. لە سەدەی نۆزدەدا، کاتێک میرنشینیە کوردییەکان وەک سۆران، بادینان و بەهدینان، بە ململانێی ناوخۆ و بەرژەوەندیی تاکەکەسی و خێڵەکی سەرقاڵ بوون، دەرفەتی گەورەیان بۆ دەوڵەتی عوسمانی و قاجار ڕەخساند تا یەک لە دوای یەک سەربەخۆیی ئەو میرنشینانە کۆتایی پێبهێنن
. لەو قۆناغەدا، دەنگی هاووڵاتی و بەرژەوەندیی نیشتمانی لە ژێر دەنگی
ململانێی نێوان دەسەڵاتداراندا ون بوو
. ئەو ئەزموونە تەنها لاپەڕەیەکی
مێژوویی نییە، بەڵکو وانەیەکە بۆ هەموو قۆناغێک کە سیاسەت لە ئامانجی خزمەتکردنی کۆمەڵگا دوور دەکەوێتەوە.
هەروەها دوای جەنگی یەکەمی جیهانی،ناکۆکیە ناوخۆییەکان و جیاوازی بەرژەوەندی دەستەبژێرەکان هۆکارێکی گرنگ بوون بۆ لاوازبوونی هەوڵ و پێگەی کورد لە بەرامبەر هێزە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان
. کاتێک دەنگی یەکگرتووی گەل نەبێت، دەنگی سیاسەت بە ئاسانی دابەش دەبێت و ئەنجامەکەشی دابەشبوونی بەرژەوەندیی نیشتیمانە.
دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، هەرێمی کوردستان دەرفەتێکی مێژوویی دەستکەوت. خەڵک هیوایان بە دامەزراندنی سیستەمێک هەبوو کە دادپەروەری، یاسا، دامەزراوەی بەهێز و خزمەتگوزاریی کوالێتی بنیات بنێت. بەبێ گومان، لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا پێشکەوتنی بەرچاوی لە بواری ژێرخان، خوێندنی باڵا، ڕێگاوبان، تەکنەلۆجیا و ئاوەدانکردنەوە هاتە ئاراوە، کە ناتوانرێت نکۆڵی لێ بکرێت.
بەڵام لە هەمان کاتدا، قەیرانە سیاسی، ئابووری و کارگێڕییەکان بەردەوام بوون. زۆرجار گفتوگۆی گشتی لەسەر مووچە، بێکاری، کارەبا، ژینگە، دادپەروەری، گەندەڵی، قۆرخکاری و چاکسازی دەستی پێکردووە، بەڵام لە کۆتاییدا گۆڕاوە بۆ مشتومڕی پێکهاتنی کابینە، دابەشکردنی وەزارەتەکان و هاوکێشەی نێوان هێزە سیاسییەکان.
قۆناغی دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان نموونەیەکی دیارە. هاووڵاتی چاوەڕوانی ئەوە بوو حکومەتێکی نوێ بە خێرایی پێکبهێنرێت و چارەسەری بۆ کێشەکانی ژیان بدۆزرێتەوە، بەڵام گفتوگۆی سیاسی بۆ ماوەیەکی درێژ لە دەوری دابەشکردنی دەسەڵات و پلە و پۆست سووڕایەوە. لەو ماوەیەدا، پرسیارە سەرەکییەکانی هاووڵاتی، وەک بێکاری، کۆالێتی خوێندن، چاکسازیی ئیداری، ژینگە و گەشەپێدانی ئابووری، لە پلەی دووەمدا مایەوە.
ئەزموونی وڵاتانی سەرکەوتوو وەک ئەڵمانیا، سکاندیناڤیا یان ژاپۆنیش دەریخستووە کە هێزی دەوڵەت بە قەبارەی وتاری سیاسی ناپێوردرێت؛ بەڵکو بەوە دەپێوردرێت کە چەند توانای وەڵامدانەوەی پێداویستییەکانی هاووڵاتی هەیە. دەوڵەتی بەهێز ئەوە نییە کە سیاسەتوانی تێیدا زۆر بێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە ژیانی خەڵک باشتر بێت.
هاووڵاتی گرنگی بە ناوی هیچ حزبێک نادات ئەگەر نەخۆشخانەکەی دەرمانی تێدا نەبێت، قوتابخانەکەی کوالێتی نەبێت، کارەباکەی بەردەوام نەبێت، دادگا بە یەکسانی داد نەدات، یان گەنجەکەی دەرفەتی کار نەدۆزێتەوە. بۆ هاووڵاتی، سەرکەوتنی حکومەت لە مانای سەرکەوتنی ژیانی ڕۆژانەی خۆیدایە، نە لە سەرکەوتنی هاوپەیمانییە سیاسییەکان.
دیموکراسی تەنها بە هەڵبژاردن پارێزراو نابێت؛ بەڵکو ئەوکاتە پارێزراو دەبێت کە هاووڵاتی هەست بکات دەنگی لە هەموو قۆناغەکانی بڕیارسازی بیستراوە. ئەگەر ئەو هەستە لەناو بچێت، متمانەش لەگەڵیدا لەناو دەچێت.
لە کۆتاییدا، هیچ حکومەتێک بە قەبارەی وتارەکانی، کۆبوونەوە سیاسییەکانی یان ڕاگەیاندنی خۆی ناپێوردرێت. پێوەری ڕاستەقینەی سەرکەوتنی هەر دەسەڵاتێک ئەوەیە کە دەنگی هاووڵاتی تا چەند بووە بە سەرچاوەی بڕیار، تا چەند یاسا لەسەر هەمووان یەکسان جێبەجێ کراوە، و تا چەند دەوڵەت توانویەتی بەرژەوەندیی گشتی بخاتە سەر بەرژەوەندیی دەستەبژێری سیاسی.
ئەگەر دەنگی خەڵک لە دەنگی سیاسەت لاوازتر بێت، دیموکراسی هەمیشە نیوەچڵ دەمێنێتەوە. بەڵام ئەگەر سیاسەت لە گوێگرتن لە هاووڵاتی دەست پێ بکات، ئەوە بناغەی دەوڵەتێکی دامەزراو، متمانەپێکراو و بەردەوام دادەنرێت؛ .
