کوردستان وەک یەکێک لە گرنگترین ناوچە ڕۆشنبیری و مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە چەند دەیەی ڕابردوودا بووەتە گۆڕەپانی شەڕ و ململانێی فرەچەشنی شوناس، سیاسی، سەربازی و جیۆپۆلەتیکی. مەسەلەی کورد چیتر تەنیا کێشەیەکی ناوخۆیی و سنووردار نییە بۆ سنووری وڵاتێک، بەڵکوو بووەتە پێکهاتەیەکی گرنگی هاوکێشە ئەمنی و سیاسییەکانی هەرێمەکە.
خەباتی کورد لە سەردەمە جیاجیاکاندا لە بەرخۆدانی کولتووری و پاراستنی زمان و ناسنامەوە دەستی پێکردووە و خۆی دەگرێتە ناو ڕێکخراوی سیاسی، چالاکیی دیپلۆماسی و خەباتی چەکداری. ئەم بەرهەڵستکارییە تەنیا وەک کاردانەوەیەکی کاتی بۆ فشارە دەرەکییەکان سەیر ناکرێت، بەڵکوو دەبێت وەک بەشێک لە پرۆسەیەکی مێژوویی بۆ پاراستنی کەرامەتی کۆمەڵگە، دابینکردنی ئاسایش و بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین لەبەرچاو بگیرێت.
کوردستان: جوگرافیای قەیران و بەرخۆدان
کوردستان بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیای تایبەت و مێژووە پڕ لە شڵەژاوەکەیەوە، هەمیشە یەکێک بووە لە ناوەندە سەرەکییەکانی گەشەسەندنی سیاسی، سەربازی و کۆمەڵایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. دابەشبوونی ئەم ناوچەیە بەسەر چەند دەوڵەتێکی ئیقلیمیدا (هەرێمیدا)، مەسەلەی کوردی کردووەتە مەسەلەیەکی ئاڵۆز و فرەلایەنە کە پەیوەستە بە سیاسەتی ناوخۆی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا و بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکانی جیهانەوە.
لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، بەشە جیاجیاکانی کوردستان چەندین جار پێکدادانی خوێناوی، سەرکوتی سیاسی، ئاوارەبوونی زۆرەملێ، وێرانکردنی ناوچە نیشتەجێبووەکان و پێشێلکردنی بەربڵاوی مافەکانی مرۆڤیان بەخۆوە بینیوە. لەپاڵ حکوومەتەکانی ناوچەکەدا، سەرهەڵدانی گرووپە ئیسلامییە توندڕەوەکانیش هەڕەشەیەکی جددییان بۆ سەر ئاسایش و بوونی کۆمەڵگە کوردییەکان دروست کردووە.
لەم دۆخەدا بەرخۆدانی کورد تەنیا ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی نییە، بەڵکوو بەشێکە لە هەوڵێکی مێژوویی بۆ بەرگریکردن لە ناسنامە، کەرامەتی مرۆڤ و ئاسایشی کۆمەڵایەتی. هاوکات پێشمەرگە و هێزەکانی دیکەی بەرگریی کورد بوونەتە سیمبولی بەرخۆدان و بەرگری لە کۆمەڵگە.
جیۆپۆلەتیکی کوردستان
هەڵکەوتەی جوگرافیی کوردستان ئەم هەرێمەی کردووەتە یەکێک لە هەستیارترین گۆڕەپانەکانی کێبڕکێی نێوان زلهێزە هەرێمایەتی و جیهانییەکان. ئێران، تورکیا، عێراق، سووریا، ئەمریکا، ڕووسیا و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکانی تر، هەریەکەیان بەدوای بەرژەوەندیی سیاسی، ئابووری و ئەمنیی تایبەتی خۆیاندا دەگەڕێن.
بەیەکگەیشتنی ئەم بەرژەوەندییانە، کوردستانی کردووەتە گۆڕەپانی کێبڕکێ، دەستێوەردان و هاوسەنگیی هێز. سەرچاوەکانی وزە، ڕێگاکانی گواستنەوە، سنوورە ستراتیجییەکان و نزیکیی ناوچە مەترسیدارەکان، گرنگیی جیۆپۆلەتیکی ئەم خاکەیان زیاد کردووە.
هەر لەبەر ئەم هۆیەشەوە مەسەلەی کورد چیتر وەک داواکارییەکی ناوخۆیی و نەتەوەیی سەیر ناکرێت، بەڵکوو بووەتە تەحەدایەکی بەربڵاو لە پێکهاتەی سیاسی و ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. پەرەسەندنەکانی کوردستان کاریگەرییان لەسەر سەقامگیریی حکوومەتە هەرێمییەکان، هاوسەنگیی هێزەکان و تەنانەت پەیوەندییەکانی زلهێزەکانی جیهانیش هەیە.
جیۆپۆلەتیکی کوردستانیش جگە لە کاریگەری لەسەر ئاسایشی هەرێم، ڕۆڵی هەبووە لە پێکهێنانی شوناسی سیاسیی کوردیدا. ئەزموونی دابەشبوون، سەرکوتکردن و دەستێوەردانی دەرەکی بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی وردەوردەی شوناسی کوردی لە شوناسێکی کولتوورییەوە بۆ هۆشیارییەکی سیاسی و مێژوویی.
ناسنامە و شەڕە سیاسییەکان
ناسنامە و ململانێی سیاسیی کورد بە قووڵی لە مێژوودا ڕەگی داکوتاوە. سیاسەتی توانەوەی (ئاسیمیلاسیۆنی) کەلتووری، نکۆڵیکردن لە ناسنامە، قەدەغەکردنی زمانی کوردی و سڕینەوەی سیمبولە نەتەوەییەکان، ساڵانێکی زۆرە بەشێک بووە لە ئەزموونی هاوبەشی کورد لە وڵاتە جیاجیاکانی ناوچەکەدا.
لەبەرامبەر ئەم سیاسەتانەدا، بزووتنەوە کوردییەکان هەوڵیان داوە زمان، کەلتوور، یادەوەرییە مێژووییەکان و سیمبولە نەتەوەییەکانی خۆیان بپارێزن. ئەم هەوڵانە لە شێوەی چالاکیی کولتووری، ئەدەبی، میدیایی، مەدەنی و سیاسیدا بەردەوام بوون و ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی فراوانتر.
چیاکانی کوردستانیش جێگەیەکی ڕەمزییان لەم مێژووەدا دۆزیوەتەوە. ئەم چیایانە تەنیا بەشێک نین لە جوگرافیای سروشتیی کوردستان، بەڵکوو بوونەتە سیمبولی بەرخۆدان، ئازادی و خۆڕاگری لە یادەوەریی کۆمەڵگەی کورددا. وەک چۆن شەڕڤانانی کورد لەو ناوچانەدا بەرەنگاری هێزە سەربازییەکانی حکوومەتەکان بوونەتەوە، بۆیە لە کولتووری سیاسیی کوردیدا چیا لە هەمان کاتدا بە پەناگە، قەڵا و ڕەمزی بەردەوامیی خەبات دادەنرێت.
تێکۆشان لەپێناو ئاشتیی هەتاهەتایی و مافی چارەی خۆنووسین
تێکۆشانی مێژوویی کورد نابێت تەنیا وەک هەوڵێک بۆ شەڕکردن یان درێژەدان بە ململانێ سەیر بکرێت، بەڵکوو ئامانجی سەرەکیی ئەم تێکۆشانە بەدەستهێنانی ئاشتیی هەمیشەیی، مافی یەکسان و دیاریکردنی ئازادیی چارەنووسی سیاسییە.
گەلی کورد دەیان ساڵە لە مافی بەشداریکردنی ئازادانە لە دیاریکردنی ئایندەی خۆی بێبەش کراوە، و داواکارییەکانی بەردەوام کەوتوونەتە قوربانیی ڕێککەوتنە سیاسییەکان، سنوورە سەپێنراوەکان و بەرژەوەندییەکانی زلهێزە ئیقلیمی و جیهانییەکان.
لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا، زۆرجار مەسەلەی کورد لەژێر بیانووی ئەمنی و بەرژەوەندییەکانی حکوومەتەکاندا داپۆشراوە. لەجیاتیی داننان بە مافە سیاسی و کەلتوورییەکانی کورد، زۆرێک لە حکوومەتەکان تەنیا لە ڕوانگەی ئەمنییەوە سەیری ئەم بابەتەیان کردووە. ئەم بۆچوونە نەک هەر لە چارەسەرکردنی کێشەی کورددا شکستی هێناوە، بەڵکوو بێمتمانەیی قووڵتر کردووەتەوە، توندوتیژیی بەردەوام کردووە و قەیرانی سیاسیی بڵاو کردووەتەوە. ئەزموونی مێژوویی دەریدەخات کە نکۆڵیکردن لە ناسنامە و داخوازییەکانی میللەتێک ناتوانێت ئاشتییەکی هەمیشەیی بەرپا بکات.
هەرچەندە ئەمڕۆ مەسەلەی کورد لەسەر ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە هەموو کاتێک گرنگترە، بەڵام شوناسی کوردی زیاتر ئاشکراتر، ڕێکخراوتر و سیاسیتر بووە، و بزووتنەوە کوردییەکانیش توانیویانە ئامادەیی خۆیان لە هاوکێشە هەرێمییەکاندا بچەسپێنن.
پەرەسەندن لە گوتاری سیاسی و ناسنامەی کورددا
گوتاری سیاسیی کورد لەم چەند ساڵەی دواییدا گۆڕانکاریی گرنگی بەخۆیەوە بینیوە. ئەمڕۆ کورد ڕاشکاوانەتر باس لە مافە نەتەوەییەکان، ئۆتۆنۆمی، فیدراڵیزم، کۆنفیدراڵیزم، سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسین دەکات.
لە ڕابردوودا ئەو داخوازییانەی کە بە کۆتوبەندەوە دەکران، ئێستا بوونەتە بەشێکی ئاشکرای ئەدەبیاتی سیاسیی حیزب و دامەزراوە کوردییەکان. ئەم پەرەسەندنەش ڕەنگدانەوەی زیادبوونی متمانەبەخۆبوونی سیاسی و فراوانبوونی هۆشیاریی نەتەوەییە لە کۆمەڵگەی کوردستاندا.
پارتە سیاسییە کوردەکانیش هەوڵیان داوە مەسەلەی کورد بە ئاستێکی فراوانتر بەرز بکەنەوە؛ دیپلۆماسی، ڕاگەیاندن، کۆمەڵگەی مەدەنی، مافەکانی مرۆڤ و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان شانبەشانی خەباتی تەقلیدی بوونەتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەدواداچوونی داخوازییەکانی کورد.
لە هەمان کاتدا ناکۆکیی ناوخۆیی، ململانێی حیزبی و پشتبەستنی هەندێک تەوژم بە هێزە ئیقلیمییەکان بەردەوامە لە بوون بە تەحەدای جددی بۆ بزووتنەوەی کوردی. داهاتووی ئەم بزووتنەوەیە تا ڕادەیەکی زۆر بەندە بە توانای پارتە سیاسییەکان و هێزە سیاسییەکان بۆ پەرەپێدانی ستراتیژێکی هاوبەش و تێپەڕاندنی بەرژەوەندییە تەسکەکانی حیزب.
لەم پرۆسەیەشدا شوناسی کورد لە مەسەلەیەکی کەلتووریی تەواو تێپەڕیوە و بووەتە پڕۆژەیەکی سیاسی و مێژوویی؛ پڕۆژەیەک کە ئامانجی چەسپاندنی پێگەی کوردە وەک نەتەوەیەکی خاوەن مافە سیاسی، کەلتووری و نەتەوەییەکان.
مەسەلەی سەربازی: دوایین بژاردە و پێویستیی بە ستراتیژ
بژاردەی سەربازی هەمیشە یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین لایەنەکانی خەباتی کورد. زۆرێک لە لایەنە کوردییەکان خەباتی چەکدارییان وەک بژاردەی یەکەم نەبینیوە، بەڵکوو لە ئەنجامی داخستنی کەناڵە سیاسییەکان، سەرکوتکردنی بەردەوام و نەبوونی دەرفەتی چالاکیی ئازادانە پەنایان بۆ بردووە.
لەگەڵ ئەوەشدا، هەر بڕیارێکی سەربازی دەبێت لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنێکی ورد بۆ بارودۆخی سیاسی، هاوسەنگیی هێز، توانای کۆمەڵایەتی و دەرئەنجامە مرۆییەکان بدرێت. چوونە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەرتاسەری بەبێ ستراتیژێکی ڕوون، تێچووی گەورەی بۆ کۆمەڵگەی مەدەنی و خەڵکی ئاسایی لێ دەکەوێتەوە.
لەم قۆناغەی ئێستادا، خەباتی سەربازی ناتوانێت جێگەی بەرنامەی سیاسی، دیپلۆماسی و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی بگرێتەوە. تەنانەت ئەگەر ململانێش حەتمی بێت، سەرکەوتن تەنیا پشت بە هێزی سەربازی نابەستێت، بەڵکوو بە شەرعییەتی سیاسی، پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، پێکەوەژیانی ناوخۆیی و پشتیوانیی نێودەوڵەتییشەوە بەندە.
پێویستە لایەنە کوردییەکان جیاوازی بکەن لە نێوان پێویستیی بەرگریکردن لە خەڵک و مەترسیی ئەوەی کوردستان ببێتە گۆڕەپانی شەڕ بۆ هێزە هەرێمییەکان. هەر کردەوەیەکی سەربازی دەبێت لە چوارچێوەی ستراتیژێکی نیشتمانیدا ئەنجام بدرێت بە ئامانجی کەمکردنەوەی تێچووە مرۆییەکان و بەدەستهێنانی دەرئەنجامێکی سیاسی.
پێویستیی یەکڕیزی و ستراتیژێکی هاوبەش
یەکێک لە گرنگترین تەحەداکانی بزووتنەوەی کوردی پەرتەوازەیی سیاسی و نەبوونی ستراتیژێکی هاوبەشە لە نێوان حیزب و تەوژمە جیاوازەکاندا. جیاوازییە ئایدۆلۆژی، ڕێکخراوەیی و ناوچەیییەکان بەردەوام دەسەڵاتی سیاسیی کوردیان لاواز کردووە و چەوساندنەوەی هێزە بیانییەکانیان زیاتر کردووە.
لە کاتێکدا پەرەسەندنەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە خێرایی بەردەوامن، کورد لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە دیالۆگی نیشتمانی، هەماهەنگیی سیاسی و پێناسەکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان هەیە. هیچ پارت و بزووتنەوەیەکی سیاسی ناتوانێت بەتەنیا نوێنەرایەتیی تەواوی کۆمەڵگەی کوردستان بکات.
دامەزراندنی چوارچێوەیەکی هاوبەش بۆ بەرگری لە مافە نەتەوەییەکان، پاراستنی هاووڵاتییانی مەدەنی، پەرەپێدانی دیپلۆماسی و نەهێشتنی ململانێ ناوخۆییەکان، دەتوانێت پێگەی کورد لە هاوکێشە هەرێمییەکاندا بەهێز بکات.
یەکڕیزی بە مانای نەهێشتنی جیاوازییەکان نییە، بەڵکوو بە مانای بەڕێوەبردنی جیاوازییەکان و ڕێککەوتنە لەسەر بنەما بنچینەییەکانی وەک: مافی چارەی خۆنووسین، پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، دیموکراسی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و داکۆکیکردن لە مافەکانی مرۆڤ.
دەرئەنجام
شەڕی ناسنامە و سیاسی، سەربازی و جیۆپۆلەتیکیی کورد، ڕەوتێکی مێژوویین کە لە پێکهاتە سیاسی و کەلتوورییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەگ و ڕیشەیان داکوتاوە. ئەم شەڕانە تەنیا کاردانەوەی فشاری پچڕپچڕ نین، بەڵکوو بەشێکن لە هەوڵی نەتەوەیەک بۆ پاراستنی ناسنامە، کەرامەتی کۆمەڵگە، ئاسایش و مافی چارەی خۆنووسین.
تێکۆشانی کورد نابێت دواجار ببێتە هۆی درێژەدان بە شەڕ و توندوتیژی، بەڵکوو ئامانجی سەرەکی دەبێت بەدیهێنانی ئاشتییەکی دادپەروەرانە و هەمیشەیی بێت لەسەر بنەمای داننان بە مافە سیاسی، کەلتووری و نەتەوەییەکانی کورد.
ئەمڕۆ ناسنامەی کوردی هۆشیارتر، ڕێکخراوتر و سیاسیترە لە ڕابردوو. لەگەڵ ئەوەشدا ئایندەی ئەم خەباتە تەنیا پەیوەست نییە بە ڕادەی بەرخۆدانەوە، بەڵکوو پەیوەستە بە توانای هێزە کوردییەکان بۆ یەکگرتن، داڕشتنی ستراتیژێکی واقیعیانە و بەستنەوەی خەباتی نەتەوەیی بە دیموکراسی، مافەکانی مرۆڤ و دیپلۆماسییەوە.
کێشەی کورد بە سەرکوتکردنی سەربازی، نکۆڵیکردن لە ناسنامە و ڕێککەوتنی کاتی چارەسەر ناکرێت. چارەسەرێکی هەمیشەیی تەنیا لە ڕێگەی دیالۆگ، قبووڵکردنی واقیعی مێژوویی و داننان بە مافی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی ئایندەی خۆی تێدەپەڕێت
