ڕەگ و ڕیشەی ئیلاهیاتی کوردی

بە کورترین پێناسە ڕەگ و ڕیشەی ئاین و خواناسی کوردی بریتییە لە ڕووناکی. لە ڕستەیەا: کورد ڕووناکی پەرستە. لە دیدی پیاوچاکان و پێشینان و عاریفانی کوردەوە خودا هەمان ڕووناکییە و جیهانیش ئاوە و تیشکی ڕووناکییەکەی تێدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەمە هەم لە عیرفانی کوردیدا هەیە، هەم لە ئاینی یارسان و هەم ئاینی ئێزەدی.

ئەمە کورتەی بیر و باوەڕی کوردە. کورد ئاگری نەپەرستووە بەڵکو ڕێزی لێ گرتووە چونکە ڕووناکی تیایە، کورد ئەستێرە پەرست نەبووە، کورد خۆرپەرست نەبووە بەڵکو لە هەقیقەتدا کورد ڕووناکی پەرست بووە. [ناوەکانی وەک باوە گوڕ گوڕ، باوە نوور و هتاد بەشێکی تر لە هێماکانی پشت ئەم ڕاستییە].

ڕەنگە کەس وەک مەحوی نەیتوانی بێت ئاوا هەموو ئەم شتانە لێک بداتەوە کە دێت و دەڵێ: عیشق ئاگرە چونکە ڕێی گەیشتنە بە هەق، هەقەڕووناکییە، عیشقیش ئاگرە. دەبێ بە ناو ئاگردا بڕۆی تا دەگەیتە ڕووناکی. ئەو دەڵێت:

«بە سوزی عیشقە بوونە ذی کەماڵات

اذ الانوار من ذي النار تنشأ».

ئەمە لای مەولەوی تاوگۆزی دەبێتەوە بە سەفەری عیشق، واتە تا نەسووتێی ناگەیە ڕووناکی و داناگیرسێی، (هەڵبەت وەفاییش هەر وا دەڵێت) هەر مەحوی دەڵێ ئەوەی جارێک بە عیشق بسووتێ حەز دەکا پێی بسووتێتەوە تا تەواو ڕووناک دەبێتەوە.

لە ئاینی یارساندا «خودا بێ جێیە، ڕەوانی ئیزەدان وەک تیشکی خۆر و ئاوە، چونکە ئەو تیشکە دەتوانێ بچێتە نێو گشت دەفرێکەوە و ڕەنگی ئەو بگرێ، ئەمەیش هەر ئەو کاتەیە لەوێدایە». ئەمە هەمان تێڕوانینی سوهرەوەردی و شارەزووریشە کە پێیان وایە خۆر ڕەمزی خودایە و خۆر هەمان خودایە لە جیهانی ماتریاڵدا، بە واتایەکی قووڵتر خۆر دەرکەوتەی خودایە لە جیهانی ماتریاڵدا، هەروەها خودا ڕووناکی پەتییە. [بیرمان نەچێت یارسانەکان شێخی ئیشراق لە پێڕەوان و گەورە پیاوانی خۆیان حیساب دەکەن، قسە هەیە کە پیر موحەمەدی هەڵەبجە هەمان شەمسەدینی شارەزووری بووبێ، گەر ئەوە وا بێت ئەشێ پەیوەندییەک هەبێ لە نێوان شارەزووری هاوارییەکاندا و من ئەوەم بۆ نەدۆزراوەتەوە، چونکە دەڵێن هاوارییەکان لە پێڕەوانی پیر موحەممەد بوون].

کەواتە باسەکە خۆر نییە، بەڵکو خۆر هێمایەکی لاهووتی تیایە کە پەیوەستە بە ڕووناکییەوە. بیرمان نەچێت ئەو ڕووناکییە فیزیکییە تەنها ڕەمزە و ڕووناکی خودا فیزیکی نییە. ناوەکانی وەک بنار و نسار بینا لەسەر بەرزایی چیاکان و ئاڵوگۆڕی خۆر دانراون، واتە خۆر زۆر مەزنە لە لای کوردی زاگرۆسی. من نازانم خۆرماوا، خورماڵ، خۆرامان، هۆرامان، هۆرمای و هتاد تا چەند بە دەقیقی پەیوەستن بە خۆرەوە و ئەوە بۆ ئەوانە جێ دێڵم کە خاوەن ڕەئی تەواون لە ڕیشەی زمانزانییدا، بەڵام گەر هەر ئاوایش بە ڕواڵەتی سەیری بکەی دەزانی چی لە پشت ئەو وشانەوەن.

لە ئاینی ئێزەدی دا شەیتان پەرستی نییە، بەڵکو هەر هەمان خوداپەرستییە، ئێزێ هەمان پادشایە، هەمان خودایە، لەوێش ڕووناکی و ئاو قسەی سەرەتا و کۆتایی دەکەن. ئێزیدییەکان پێیان وایە کە جیهان دەریاییەکە پڕ لە دوڕ و مرواری و گەوهەر، پێویستە کڕنووشی بۆ ببەن. لێرەیا جیهان ئاوە، ڕەنگاوڕەنگە و تیشکی هەق دەداتەوە. بێ هۆ نییە کە یەکێ لە کتێبە گرنگەکانی ئاینی ئێزەدی ناوی جیلوەیە، جیلوە خۆی هەمان درەوشانەوەیە کە بە بڕوای ئیبن عەرەبی (عاریف و حەکیمی گەورەی شارستاتێتی ئیسلامی) خودا لە ڕێگەی درووستکراوەکانییەوە تەجەلی دەبێ هەرچۆن لە کێوی توڕ تەجەلی بوو بۆ مووسا و قورئانیش دەفەرمێ: {فلما تجلی ربە للجیل جعلە دکا و خر موسی صعقا}. کەواتە جیلوە پڕۆسەی دەرکەوتنی خودایە لە جیهاندا.

بێینە لای نالی، نالی زۆر ورد باسی ئەمانە دەکات. بۆ وێنە لەباسی جیهان و دەرکەوتەی هەقدا دەڵێ:

ئەی جیلوەدەری حوسن و جڵەوکێشی تەماشا

سەرڕشتەیی دین بێ مەدەدی تۆ نییە حاشا.

واتە هەر ئەوەی کە جیلوەدەری جوانییە هەمان ئەوە کە ئەم جیهانەیشی خوڵقاندووە و هەر خۆیشی کەنزی شاراوەیە، بەڵام لە ڕێی دەرکەوتن و جیلوەکانییەوە خۆی دەردەخا بۆ ئەو چاوانەی کە توانای دیتنیان هەیە، بەڵام بێ مەدەدی خۆی هیچ چاوێ ناتوانێ ئەو جوانیانە ببینێت.

لە بارەی ڕەنگینی و بێ ڕەنگی یار/هەقیشەوە دەڵێت:

یەک ڕەنگم و بێ ڕەنگم و ڕەنگین بە هەموو ڕەنگ

بەم ڕەنگە دەبێ ڕەنگ ڕژیی عیشقی حەقیقیی

واتە بۆ ئەوەی لەو بچم یەکڕەنگم، [کورد دەڵێ بە یەکڕەنگی خوا قەسەم]، دواتر دەڵێ هەر وەکو ئەو بێ ڕەنگم، واتە ئەو نە ڕەنگی هەیە نە شێوە، دواتریش دەڵێ ڕەنگین بە هەموو ڕەنگێ، واتە ئەو ڕەنگی هەموو ڕەنگەکان دەگرێ، هەمان تێڕوانینە یارسانییەکەیە کە خودا ڕووناکییە و جیهان ئاوە، کە ڕووناکی چووە ناو ئاوەوە دەدرەوشێتەوە بە هەموو ڕەنگەکان. دواتر نالی دەڵێ ئا بەم شێوە دەتوانین ڕەنگ بدەین بە عیشقی هەق، عیشقی هەقیقی. واتە ئەمە ڕێی دۆزینەوەی یارهەقە.