١. بنەمای سەرەتایی: پەروەردە، ویژدان و گەشەپێدانی مرۆیی

هەر گۆڕانێکی ڕاستەقینە دەبێت لە سیستەمی پەروەردەوە دەست پێبکات. پەروەردە لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، تەنها گواستنەوەی زانیاری نییە، بەڵکو ڕاهێنانە بۆ مەتیۆدی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی (Critical Thinking) و توانای شیکاریی هۆکار و ئەنجام (Causality). ویژدان و هاوسۆزیش لەم چوارچێوەیەدا وەک «ڕێنماییە ئەخلاقییە ژینناسییەکان» (Bio-ethical guidelines) کاردەکەن کە زانست دەبەستنەوە بە خزمەتکردنی گشتیی مرۆڤایەتی، نەک بەرهەمهێنانی چەک و دەسەڵات. یەکگرتوویی کۆمەڵایەتیش بەبێ ئەم دوو بنەمایە (پەروەردە و ویژدان) ناتوانێت دروست بێت، چونکە یەکگرتوویی بە زۆر یان بە دەستکاری، بەهەم ناهێنرێت بەڵکو لە ڕێگەی پێکهاتە هاوبەشەکانی مەدەنیت (Civic Identity)ەوە دروست دەبێت.

٢. شیکردنەوەی ڕۆڵی ئایین و پێشوەختە ئایینییەکان وەک بەربەستێکی پێکهاتەیی

لە ڕوانگەی کۆمەڵناسیی ئایین و فەلسەفەی ڕۆشنگەرییەوە، ئەو دامەزراوانەی کە خۆیان بە «پیرۆز» دەناسێنن و دەسەڵاتی مەطلق (Absolute Authority) بەخۆیانەوە دەبینن، بەربەستی سەرەکین لە بەردەم گەشەی زانستی و عەقڵانییەت (Rationality). مێژوو پیشانی داوە کە هەر کاتێک ئایین ببێت بە ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسی (Theocracy) یان دەستتێوەردانی زانست و پەروەردە دەکات، کۆمەڵگە ڕوو لە دواکەوتوویی دەکات. بۆیە، جیاکردنەوەی ئایین وەک باوەڕی کەسی لە سیستەمی فەرمانڕەوایی و پەروەردەی گشتی، نەک تەنها پێویست بەڵکو مەرجێکی سەرەکی بۆ چوونە ناو سەردەمی زانستە.

٣. یەکگرتووییی نەتەوەیی لەسەر بنەمای مەدەنیت، نەک پێشوەختە نەتەوەیی و زمانەوانییەکان

پێکهاتنی کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو بە شێوەیەکی زانستی، پێویستی بە کۆمەڵایەتیی مەدەنی (Civil Society) هەیە، نەک پشتبەستن بە نەژاد، زمان یان ئایین وەک پێوەری یەکگرتوویی. زانستی کۆمەڵایەتی ئەوە دەسەلمێنێت کە نەتەوەپەرستیی تەسک (Ethnic Nationalism) و پێشوەختە زمانییەکان، کۆمەڵگە دەکەنە چەند پارچەی جیاواز و ڕکابەر، لەکاتێکدا پێویستە بەرەو نەتەوەیەکی مەدەنی بڕۆین کە هەموو پێکهاتەکان مافی یەکسان و بەشداربوونی تێدا هەبێت. پاش ئەم بناغەیە، زانست دەتوانێت ببێت بە «زمانێکی هاوبەش» بۆ هەموو کۆمەڵگە، چونکە زانست خاوەن نەتەوە و زمانێکی تایبەت نییە.

٤. گۆڕینی مۆدێلی بیرکردنەوە: باوەڕ بە ویژدان و ڕەخنەی دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیایی

لە ڕوانگەی مرۆڤناسی و دەروونناسیی کۆمەڵایەتییەوە، «باوەڕ» لە ڕاستیدا پەیوەستە بە دەسەڵات و کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی. شیکردنەوەی زانستی دەری دەخات کە زۆربەی ڕێکخراوە ئایینی و ئایدیۆلۆژیایییە گەورەکان «دەستکردی مرۆڤ» (Human-made) و خزمەتکار بە بەرژەوەندی چینە دەسەڵاتدارەکانن. ڕزگاربوون لەم «خەوە» جگە لە گەشەپێدانی نەقدی ویژدان (Conscious Critique) و پشتبەستن بە دەستکەوتە تاقیکراوەکانی زانست، ڕێگایەکی دیکەی نییە. تاک دەبێت ویژدانی خۆی بکاتە پێوەری ڕاستی، نەک فەرمان و دەقە پیرۆزە نەگۆڕەکان.

٥. چاکسازیی سیستمیک لە هەموو بوارەکاندا (وەک پڕۆژەیەکی نەتەوەدەرەوە)

دەرچوون لە دواکەوتوویی پێویستی بە چاکسازیی بنەڕەتی (Radical Reform) لە هەموو زیرسیستەمەکانی کۆمەڵگەدا هەیە، بەتایبەت:

  • سیستەمی پەروەردە و توێژینەوە: گۆڕینی مۆدێلی لەبەرکردن بۆ مۆدێلی توێژینەوە و دۆزینەوە.

  • سیستەمی ئابووری: دوورکەوتنەوە لە ئابووریی ڕانتخوڕ و پشتبەستن بە بەرهەمهێنان و پیشەسازیی زانین (Knowledge-based Economy).

  • سیستەمی سیاسی و دەزگا هەواڵگرییەکان: جێگیرکردنی شەفافیەت، لابردنی سیستمە تیرەیی و ئۆرگانیکییەکان (Tribalism) کە خەونی جەهڵ درێژ دەکەنەوە، و بەرەنگاربوونەوەی ئیسلامیزمی سیاسی و دیکتاتۆریی کۆمەڵایەتی وەک دوو مۆدێلی سەرەکی کە ڕێگری لە گەشە دەکەن.

  • هۆشیاری سیاسی: هۆشیاریی سیاسی نابێت تەنها بۆ بەشێک بێت؛ دەبێت ببێت بە چاندێکی گشتی، تا هەموو تاکێک بتوانێت ڕۆڵی خۆی لە چارەسەری کێشە نیشتمانییەکاندا دیاری بکات و لە بێبەشیی سیاسی دەربچێت.

ئامانج لەم چاکسازییە گشتگیرە، دروستکردنی کوردستانێکی خۆبژێو، سەربەخۆ و بەهێزی ئابوورییە کە بتوانێت لەگەڵ جیهانی مۆدێرن هاوکات بێت، نەک پاشماوەی دەسەڵاتە کلاسیکەکان.

٦. دیپلۆماسیی شەرەفمەند و ئاسایشی جیۆپۆلەتیکی (Geopolitical Security)

لە ڕوانگەی زانستی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانەوە، هێز و سەربەخۆییی کوردستان پشت دەبەستێت بە توانای دیپلۆماسیی هۆشمەند و پاراستنی شەرەفی نەتەوەیی. واتە پەیوەندییەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا دەبێت لەسەر بنەمای یەکسانی و پشتبەستن بە بەرژەوەندی هاوبەش بنەڕەت ببێت، نەک لەسەر بنەمای نەبوونی شەرەف یان خۆبەدەستەوەدان بۆ بەدەستهێنانی پارچە نان و ئاو. ڕەخنەی زانستی لەو سیاسەتانە دەگرێت کە کۆمەڵگە تووشی ململانێی نەبەزینراو دەکەن بەسەر سەرچاوە سروشتییەکاندا، و جەخت لەوە دەکاتەوە کە پاراستنی ئاسایشی ئاو و خۆراک، بنەمای سەرەکی سەربەخۆییی ڕاستەقینەیە.

کۆتایی:

به‌پێی شیکاریی سەرەوە، دەرچوون لە خەوی جەهڵ نەک تەنها ویستێکی گشتییە، بەڵکو پڕۆسەیەکی زانستی و سیستمییە کە پێویستی بە لەناوبردنی پێکهاتە کۆنەکانی هێز (ئیسلامیزم، تیرەیی، دیکتاتۆری) و جێگرتنەوەیان بە دامەزراوە مەدەنی و زانستی هەیە. ڕێگای چارەسەر تەنها لە ڕێگەی ڕەخنەی بەردەوام، گەشەپێدانی هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و پابەندبوون بە ڕاستییە تاقیکراوەکاندا تێپەڕ دەبێت.